Giải mã nền tảng tạo nên văn hóa tổ chức bền vững
Văn hóa doanh nghiệp không chỉ là những khẩu hiệu được treo trên tường hay những bộ Giá trị cốt lõi được truyền thông rộng rãi. Điều tạo nên bản sắc thực sự của một tổ chức nằm ở cách mọi người suy nghĩ, ra quyết định và hành động mỗi ngày.
Đó cũng là lý do nhiều doanh nghiệp đầu tư rất nhiều vào xây dựng Tầm nhìn, Sứ mệnh và Giá trị cốt lõi, nhưng sau một thời gian, nhân viên vẫn làm việc theo "thói quen cũ", quản lý vẫn đưa ra quyết định theo cảm tính và các phòng ban vẫn phối hợp thiếu hiệu quả.
Peter Drucker từng nói:
"Culture eats strategy for breakfast."
"Văn hóa sẽ đánh bại chiến lược nếu văn hóa không đủ mạnh để hỗ trợ việc thực thi."
Một chiến lược đúng sẽ rất khó thành công nếu văn hóa tổ chức không tạo ra những hành vi phù hợp.
Để hiểu điều đó, chúng ta cần nhìn sâu hơn vào Mô hình 03 cấp độ văn hóa doanh nghiệp của Edgar Schein – một trong những mô hình kinh điển và có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực quản trị và phát triển tổ chức.
1. Văn hóa doanh nghiệp là gì?
Theo Edgar Schein, văn hóa doanh nghiệp là tập hợp những giá trị, niềm tin và giả định được hình thành trong quá trình tổ chức cùng nhau học hỏi, giải quyết vấn đề và thích nghi với môi trường.
Điều quan trọng là:
Văn hóa không phải là điều doanh nghiệp nói, mà là điều mọi người lặp đi lặp lại mỗi ngày.
Nói cách khác, văn hóa không chỉ thể hiện qua những gì chúng ta nhìn thấy, mà còn tồn tại ở những niềm tin vô hình đang chi phối mọi quyết định và hành vi của tổ chức.
2. Mô hình 03 cấp độ văn hóa doanh nghiệp của Edgar Schein
Edgar Schein cho rằng văn hóa tổ chức được hình thành từ 03 cấp độ, từ những yếu tố hữu hình đến những niềm tin vô hình.
Ba cấp độ này giống như một tảng băng trôi:
- Phần nổi là những gì mọi người có thể quan sát.
- Phần chìm mới là yếu tố quyết định hành vi và hiệu quả của cả tổ chức.
Hiểu đúng mô hình này sẽ giúp doanh nghiệp biết nên thay đổi điều gì trước khi muốn thay đổi văn hóa.
Cấp độ 1: Artifacts – Những gì chúng ta nhìn thấy
Đây là lớp văn hóa dễ quan sát nhất là những biểu hiện hữu hình mà bất kỳ ai cũng có thể nhìn thấy hoặc cảm nhận khi tiếp xúc với doanh nghiệp.
Bao gồm:
- Văn phòng làm việc
- Đồng phục
- Logo, màu sắc thương hiệu
- Cách bố trí không gian
- Quy trình làm việc
- Nghi thức họp
- Phong cách giao tiếp
- Khẩu hiệu và slogan
- Các hoạt động nội bộ
Những yếu tố này tạo nên ấn tượng đầu tiên về doanh nghiệp.
Tuy nhiên, Artifacts chỉ phản ánh bề mặt của văn hóa. Chúng ta có thể nhìn thấy nhưng chưa chắc hiểu được ý nghĩa thực sự phía sau.
Ví dụ
Một doanh nghiệp thiết kế văn phòng mở, lãnh đạo không có phòng riêng.
Điều này có thể phản ánh:
- Văn hóa cởi mở.
- Khuyến khích trao đổi.
- Giảm khoảng cách giữa các cấp.
Nhưng cũng có thể đơn giản chỉ là một lựa chọn về thiết kế văn phòng.
Vì vậy, không thể đánh giá văn hóa doanh nghiệp chỉ qua những gì nhìn thấy.
Cấp độ 2: Espoused Values - Giá trị được tuyên bố
Đây là tầng thể hiện những giá trị và nguyên tắc mà doanh nghiệp mong muốn hướng tới là định hướng cho cách mọi người làm việc và ra quyết định.
Thông thường bao gồm:
- Tầm nhìn (Vision)
- Sứ mệnh (Mission)
- Giá trị cốt lõi (Core Values)
- Triết lý kinh doanh
- Quy tắc ứng xử
- Chuẩn mực hành vi
Ví dụ, nhiều doanh nghiệp công bố các giá trị như:
- Chính trực
- Khách hàng là trung tâm
- Hợp tác
- Đổi mới
- Học hỏi liên tục
Những giá trị này đóng vai trò định hướng hành vi và giúp mọi thành viên có chung một "kim chỉ nam" trong công việc.
Tuy nhiên, giá trị được công bố chưa chắc đã là giá trị được thực thi.
Khoảng cách giữa điều doanh nghiệp nói và điều doanh nghiệp làm là nguyên nhân khiến nhiều chương trình xây dựng văn hóa không mang lại hiệu quả.
Ví dụ
Doanh nghiệp luôn khẳng định:
"Chúng tôi khuyến khích đổi mới và sáng tạo."
Nhưng mỗi khi nhân viên đề xuất ý tưởng mới, người quản lý lại phản hồi:
"Trước giờ vẫn làm như vậy, đừng thay đổi."
Theo thời gian, nhân viên sẽ không còn tin vào giá trị "đổi mới", dù thông điệp đó vẫn xuất hiện trên website, brochure hay trong các buổi đào tạo.
Cấp độ 3: Basic Underlying Assumptions - Những niềm tin nền tảng
Đây là cấp độ sâu nhất và cũng là DNA của văn hóa doanh nghiệp.
Đây là tầng văn hóa khó nhìn thấy nhất nhưng lại có sức ảnh hưởng mạnh nhất. Những niềm tin này được hình thành qua nhiều năm, lặp đi lặp lại trong quá trình làm việc và dần trở thành "cách mọi việc vẫn luôn được thực hiện ở đây".
Chính những niềm tin này mới là yếu tố thực sự chi phối:
- Cách suy nghĩ
- Cách ra quyết định
- Cách ứng xử
- Cách hợp tác
- Cách giải quyết vấn đề
Ví dụ
Một nhân viên có ý tưởng mới nhưng không dám chia sẻ.
Không phải vì công ty cấm sáng tạo.
Mà vì họ đã hình thành niềm tin rằng:
"Nói khác đi sẽ bị đánh giá."
Hoặc:
Doanh nghiệp luôn khuyến khích học hỏi.
Nhưng mỗi lần nhân viên mắc lỗi đều bị phê bình trước tập thể.
Điều mọi người dần tin tưởng sẽ là:
"An toàn nhất là đừng thử điều mới."
Khi những niềm tin này được lặp lại đủ lâu, chúng sẽ trở thành văn hóa thực sự của tổ chức.
Mô hình 03 cấp độ văn hóa doanh nghiệp của Edgar Schein giúp các nhà lãnh đạo hiểu rằng văn hóa không chỉ nằm ở những điều có thể nhìn thấy hay những giá trị được công bố.
Điều quyết định sức mạnh của văn hóa chính là những niềm tin nền tảng đã ăn sâu trong tư duy của mỗi thành viên.
Muốn xây dựng một nền văn hóa bền vững, doanh nghiệp cần tạo ra sự thống nhất giữa giá trị tuyên bố, hành vi hằng ngày và cách lãnh đạo. Khi những yếu tố này đồng nhất, văn hóa sẽ không còn là những khẩu hiệu trên tường, mà trở thành lợi thế cạnh tranh giúp tổ chức phát triển bền vững.
Nguồn: Organizational Culture and Leadership của Edgar H. Schein & Peter Schein
